حکم کسی که برخی از اصحاب را دشنام میدهد
حکم کسی که برخی از اصحاب را دشنام میدهد که طعن در دينشان باشد مانند اینکه آنان را به کفر و یا فسق متهم نماید، در حالیکه جزو کسانی باشد که فضل و بزرگواریش به تواتر رسیده باشد (برخی از علماء این قید تواتر را مخصوص خلفا میدانند و برخی آنرا مخصوص ابوبکر و عمر، و برخی نیز هستند که میان کسانی که فضیلت آنان توسط نصوص متواتر و غیر متواتر ثابت شده، تفاوت میگذارند؛ و یا کسانی که نسبت کفر را به دشنامدهندگان خلفاء میدهند، معتقد هستند که تنها وقتی که سب به کفر نمایند میتوان آنان را کافر دانست، ولی دیگران میگویند هر سبی که طعن در دین باشد باعث کفر است).
چنین سبی بطور قطع کفر است، چون تکذیب امر متواتر را میکند.
ابومحمد بن ابیزید از سحنون روایت کرده که گفت: «هر کس در مورد ابوبکر و عمر و عثمان و علی بگوید که آنان بر گمراهی و کفر بودهاند، کشته میشوند و اگر غیر از آنان از صحابه را به چنین چیزی متهم کنند، بزرگترین عقوبت را داده میشوند» و هشام بن عمار میگوید: از امام مالک شنیدم که میگفت: هرکس ابوبکر و عمر را سب و دشنام دهد کشته میشود، و هر کس عایشه را دشنام دهد کشته میشود، چون خداوند در حق او میفرماید: ]يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ[ . (النور:)«خداوند شما را اندرز مىدهد كه هرگز چنين كارى را تكرار نكنيد اگر ايمان داريد!».
پس هر کس او را متهم نماید با قرآن مخالفت ورزیده، و کسی که مخالفت قرآن نماید کشته خواهد شد . ولی امام مالک در روایتی دیگر میگوید: هر کس ابوبکر را دشنام دهد، حد زده میشود و هر کس عایشه را سب نماید کشته میشود، گفتند چرا؟ فرمود: کسی که عایشه را متهم نماید با صریح قرآن مخالفت ورزیده است.
ظاهراً منظور امام مالک در مورد سب ابوبکر این است که سب غیر از کفر باشد، چون بقیه سخنان امام مالک این را توضیح میدهد و گفت: هر کس عایشه را سب دهد با قرآن مخالفت ورزیده، و این سب دادن، یک سب مخصوص است که هر کس بگوید کافر میشود، پس هر سبی را شامل نمیشود، چون از امام مالک روایت شده که هر کس اصحابی را که درجهاش از ابوبکر پایینتر است، تکفیر نماید، کشته میشود.
هیثمی گفته است: میتوان بطور خلاصه گفت که سب ابوبکر نزد حنفیه کفر است، و بنابر یکی از دو قول امام شافعی و مشهور مذهب مالک، موجب حد میشود، و کفر نیست منتها امام مالک وقتی که در مورد خوارج اظهارنظر کرد گفت این اعمال باعث کفر میشود، پس مسأله چنین است که اگر سب غیر کفر باشد، شخص کافر نمیشود و اگر دشنام دهنده نسبت کفر را بدهد، کافر میشود .
باز هم میگوید: تکفیر ابوبکر و امثال او که پیامبر -صلى الله عليه وآله وسلم- به آنان وعده بهشت را داده است، اصحاب شافعی در این باره چیزی نگفتهاند، ولی چیزی که من میگویم این است که بطور قطع باعث کفر میشود . خرشی میگوید: هر کس عایشه را به چیزی متهم کند که خدا او را از آن تبرئه نموده است، و یا انکار صحابه بودن ابوبکر را نماید و یا مسلمان بودن عشره مبشره را انکار بکند، و یا مسلمان بودن تمام اصحاب را انکار کند، و خلفای چهارگانه را تکفیر نماید و یا یک نفر از آنان را، کافر میشد .
بغدادی میگوید: علماء گفتهاند: هر کس یکی از عشره مبشره را تکفیر نماید کافر است، و هر کس یکی از همسران پیامبر را هر کدام که باشد تکفیر نماید، کافر است، و یا برخی از آنان را تکفیر نماید کافر است.
در این مسأله اختلاف مشهوری وجود دارد که چه بسا اقوال راجح را تا اینجا آوردیم ولی آنان که میگویند کسانی که چنین وضعیتی دارند کافر نمیشوند، بطور اجماع میگویند فاسق هستند چون مرتکب یکی از گناهان کبیره شده است. پس مستحق تعزیر و تأدیب میباشد و این تعزیر بر اساس منزلت صحابی و دشنامی است که مرتکب شده است.
در اینجا به ترتیب این احکام را بیان خواهیم نمود:
هیثمی میگوید: تمام کسانی که معتقد هستند که دشنامدهندگان اصحاب کافر نیستند بطور اجماع میگویند که فاسق هستند .
و ابن تیمیه میگوید: ابراهیم النخعی گفت: گفته میشد که دشنام دادن ابوبکر و عمر از گناهان کبیره است، و ابواسحاق السبیعی نیز همین را میگفت. خداوند فرموده: ]إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَآئِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ[. (النساء) اگر از گناهان بزرگى كه از آن نهى مىشويد پرهيز كنيد.
وقتی که دشنام دادنشان اینگونه باشد، کمترین عقوبتی که برایش در نظر گرفته میشود، تعزیر است، چون تعزیر برای هر جرمی که حد و کفاره نداشته باشد اعمال میشود، و این چیزی است که میان اهل علم و فقه اختلافی وجود ندارد، از صحابی و تابعین گرفته تا بقیه علمای اهل سنت و جماعت، بلکه اینها بطور اجماع میگویند باید بر ایشان درود فرستاد و آنان را ستود و از خداوند بر ایشان استغفار نمود و هر کس خلاف این را بگوید عقوبت داده میشود .
و قاضی عیاض گفته است: دشنام دادن هر یک از اصحاب جزو گناهان کبیره است، و رأی مذهب ما و جمهور هم این است که مرتکبین این گناه تعزیر میشوند و کشته نمیشوند .عبدالملک بن جیب میگوید: هر کس از شيعه نسبت به عثمان در بغض و کینهتوزی غلو نماید شدیداً ادب خواهد شد، و اگر نسبت به ابوبکر و عمر بیشتر غلو نمایند عقوبت آن شدیدتر خواهد بود، و کتک کاری آن بیشتر خواهد شد، و آنقدر زندانی میشود تا بمیرد
در سب و دشنام دادن ابوبکر-رضي الله عنه- تنها به زدن حد، اکتفا نمیشود، چون زدن حد فقط بخاطر صحابه بودنش میباشد که دیگران هم دارند، و اگر مزیتهای دیگری که دارد به آن اضافه نمائیم که موجب احترام و اکرام او میباشد مانند یاری دادن دین و مسلمانان و فتوحاتی که در دوران او بدست آمد و همچنین خلافت و جانشینی پیامبر ص که هر یک از اینها باعث افتخارات زیادی است، و موجب میشوند که عقوبت مرتکبین آن شدیدتر شود
و عقوبت چنین تعزیراتی باید اجرا شود، یعنی امام یا قاضی نمیتواند از آن درگذرد، بلکه واجب است که آنرا اجرا نماید.
امام احمد : میگوید: برای هیچ کس جایز نیست که از آنان بدگویی کند، و جایز نیست که آنان را به عیب و نقص طعنه زند، و اگر کسی چنین کاری را کرد بر حاکم وقت واجب است که او را عقوبت داده و او را تأدیب نماید، و حاکم نمیتواند او را مورد عفو قرار دهد، بلکه او را عقاب داده و از وی میخواهد که توبه کند، اگر توبه کرد از او پذیرفته میشود، و اگر دو باره مرتکب شد عقوبت داده خواهد شد و زندانی میشود تا اینکه بمیرد و یا توبه کند) پس برادر مسلمان نگاه کنید به رأی و نظر امام و پیشوای اهل سنت که چگونه کسانی را که مرتکب اهانت به اصحاب شدهاند عقوبت میکند، و از آنجاییکه این دشنامها از گناهان کبیره به حساب میآیند نزد برخی از علماء حکم مرتکب آن هم حکم مرتکبین کبایر میباشد.
امام محمد بن عبدالوهاب –رحمه الله- دربارة کسانی که سب صحابه را جایز دانستهاند چنین میگوید: هر کس بعضی از اصحاب را که فضیلت و کمالات آنان به حد تواتر رسیده است مانند خلفای راشدین، مستحق سب و دشنام بداند، کافر میشود، چون چیزی را تکذیب کرده است که از پیامبر -صلى الله عليه وآله وسلم- بطور قطع ثابت شده است و تکذیبکنندگان آن کافر میشوند؛ و اگر آنان را دشنام دهد منتها معتقد نباشد که سب و دشنام آنان حق و مباح میباشد، فاسق خواهد گشت، چون سب و دشنام دادن مسلمان موجب فسق است، ولی برخی از علماء میگویند که هر کس شیخین را دشنام دهد بدون هر شرطی کافر میشود
قاضی ابویعلی گفته است: در توضیح و تعلیق بر جواب امام احمد : هنگامیکه از او پرسیده شد که حکم دشنام دادن صحابه چیست؟ گفته است: (ما أراه علی الإسلام) یعنی: چنین کسی مسلمان نیست و بر دین اسلام نمیباشد.
ابویعلی گفته است: احتمال دارد که منظورش از این جواب این باشد که اگر سب صحابه را حلال بداند مسلمان نیست که در این صورت بدون خلاف کافر میشود، و وقتی کشته نمیشود که آنرا حلال نداند، بلکه معتقد باشد که حرام است و مانند کسی شود که مرتکب گناهان کبیره میشود؛ سپس بقیه احتمالات را برشمرد ...
میتوان بطور خلاصه گفت که هر کس برخی از صحابه را سب و دشنام دهد بگونهای که در دین و عدالت آنان طعن بزنند که در مورد فضیلت و بزرگواری آنان نصوص متواتر موجود باشد، چنین کسی بنابر قول راجح کافر است، چون نص متواتر را تکذیب نموده است.
اما علمایی که مرتکبین آن را کافر نمیدانند بطور اجماع میگویند که از اهل کبایراند و مستحق تعزیر و تأدیب هستند، و برای امام جایز نیست که از آنان درگذرد و بر حسب مقام و منزلت صحابه عقوبت آن افزایش مییابد، و نزد آنان چنین کسانی کافر نیستند مگر اینکه سب و دشنام را حلال بدانند.
ولی کسانی که بر استحلال آن بیفزایند مانند اینکه شتم و دشنام را عبادت بدانند کافر شدن اینها از مواردی است که هیچ گونه خلافی در آن نیست و نصوص و دلایل علما که قبلا گذشت بطور واضح و روشن بر این واقعیت دلالت میکنند.
و با روشن شدن این نوع با یاری خدا بقیه موارد هم با آسانی روشن خواهد شد، به همين سبب سخن را در آن طولاني كرديم.
[1] (الشفا: قاضی عیاض 2/1109 تحقیق: البجاوي).
[2] (الصواعق المحرقه ص 384).
[3] (الشفا 2/1109).
[4] (الصواعق 386).
[5] (منبع سابق 385).
[6] (الخرشی علی مختصر خلیل 8/74).
[7] (الفرق بین الفرق ص 360 تعلیق: محمد محي الدين عبدالحميد).
[8] (الصواعق المحرقه ص 383).
[9] (لالکائی 8/1262- 1266). الصارم المسلول ص 578.
[10] (مسلم با شرح نووی: 16/93).
[11] (الشفا 2/1108). الصارم المسلول ص 569.
[12] (الصواعق المحرقه 387).
[13] (طبقات الحنابله 1/24، والصارم المسلول 568).
[14] (الرد علی الرافضه ص 19).
[15] (الصارم المسلول ص 571 و ما قبل آن).
ديدگاه اهل سنت
در مورد اصحاب
تأليف:
دكتر محمد بن عبدالله الوهيبي
ترجمه:
إسحاق بن عبدالله دبيري العوضي
1426 / 1384هـ